نوای جنوب:صنعت پتروشیمی ایران سال‌هاست در تقاطع تحریم و رقابت فزاینده جهانی حرکت می‌کند؛ صنعتی که از یک‌سو مهم‌ترین پیشران ارزآوری غیرنفتی کشور است و از سوی دیگر، بیشتر از بسیاری از صنایع دیگر، فشار محدودیت‌های مالی، فناوری و لجستیکی را تحمل کرده است.صنعت پتروشیمی ایران سال‌هاست در تقاطع تحریم و رقابت فزاینده جهانی حرکت می‌کند؛ صنعتی که از یک‌سو مهم‌ترین پیشران ارزآوری غیرنفتی کشور است و از سوی دیگر، بیشتر از بسیاری از صنایع دیگر، فشار محدودیت‌های مالی، فناوری و لجستیکی را تحمل کرده است.

گفت‌وگوی «ایران» با عبدالکریم پهلوانی، مدیرعامل شرکت پتروشیمی پارس نگاهی واقع‌بینانه و راهبردی به همین موقعیت پیچیده دارد؛ نگاهی که نه بر خوش‌بینی ساده‌انگارانه نسبت به رفع تحریم‌ها تکیه می‌کند و نه صنعت را صرفاً در چهارچوب «تاب‌آوری در فشار» تعریف می‌کند. او فرصت‌های پساتحریم را عمدتاً در حوزه‌های مالی، فناوری، نوسازی زیرساخت و توسعه بازار می‌بیند؛ حوزه‌هایی که در سال‌های اخیر بیشترین آسیب را از محدودیت‌های بین‌المللی متحمل شده‌اند و هشدار می‌دهد که حتی در صورت گشایش، بدون تغییر نگاه راهبردی از «تولیدمحوری» به «ارزش‌محوری» بخش مهمی از این فرصت‌ها از دست می‌رود.

این گفت‌وگو به آینده‌نگری صنعتی می‌پردازد؛ از ضرورت تمرکز بر محصولات با ارزش افزوده بالا مانند شیمیایی‌های تخصصی و پلیمرهای پیشرفته گرفته تا نقش تعیین‌کننده فناوری‌های نوظهور همچون هوش مصنوعی، تولید افزایشی و زیست‌فناوری در بازتعریف شیوه تولید. در این روایت، تحریم نه صرفاً یک مانع بیرونی، بلکه متغیری راهبردی است که نحوه مدیریت، ساختار تصمیم‌گیری، انتخاب مدیران و حتی مدل توسعه صنعت را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

گفت‌وگوی پیش‌رو تلاشی است برای پاسخ به یک پرسش کلیدی: صنعت پتروشیمی ایران چگونه می‌تواند، چه در فضای گشایش و چه در تداوم محدودیت‌ها، مسیر رقابت‌پذیری و خلق ارزش پایدار را حفظ کند؟ مدیرعامل شرکت پتروشیمی پارس در گفت‌وگو با ویژه‌نامه ایران توضیح می‌دهد.

اگر تحریم‌ها به‌طور کامل برداشته شوند، مهم‌ترین فرصت‌های رشد صنعت پتروشیمی ایران چیست؟
واقعیت این است که معماری و ساختمان تحریم‌ها چنان گسترده شده که شاید سخن گفتن از لغو کامل تحریم‌ها بسیار دشوار باشد. با این حال این احتمال وجود دارد که با یک توافق جامع بخش قابل‌توجهی از تحریم‌ها لغو شود و فرصت‌هایی برای صنعت پتروشیمی ایجاد شود. تجربه نشان می‌دهد بیشترین اثر تحریم‌ها بر صنعت پتروشیمی در حوزه‌های مالی، توسعه فناوری و نوسازی زیرساخت خود را نشان می‌دهد. بنابراین لغو تحریم‌ها سبب گشایش‌هایی در این حوزه‌ها می‌شود. افزون بر این، فرصت‌هایی برای توسعه بازارها و ارتقای زیرساخت‌های حمل‌ونقل، لجستیک و زنجیره تأمین فراهم می‌شود.

چه پروژه‌ها یا فناوری‌هایی با رفع تحریم‌ها باید در اولویت سرمایه‌گذاری قرار گیرد؟
اولویت اصلی باید پروژه‌هایی باشد که همزمان سه ویژگی را داشته باشند: اول، افزایش ارزش افزوده نسبت به خوراک؛ دوم، کاهش شدت سرمایه و ریسک بازار و سوم، هم‌راستایی با تقاضای بلندمدت جهانی. در این چهارچوب، توسعه زنجیره‌های پایین‌دستی، محصولات تخصصی، پلیمرهای مهندسی و شیمیایی‌های خاص اهمیت بالاتری نسبت به توسعه ظرفیت‌های صرفاً بالادستی دارد. در کنار آن، سرمایه‌گذاری در فناوری‌های بهره‌وری انرژی، دیجیتال‌سازی و بهینه‌سازی عملیات نیز باید هم‌سطح پروژه‌های توسعه‌ای دیده شود نه در حاشیه آنها.

چگونه می‌توان از فرصت گشایش تحریم‌ها برای افزایش صادرات محصولات پتروشیمی و ورود به بازارهای جدید استفاده کرد؟
ورود به بازارهای جدید صرفاً با افزایش فروش محقق نمی‌شود؛ این کار نیازمند حضور پایدار، شناخت دقیق مشتری و تطبیق ساختار فروش با استانداردهای جهانی است. در فضای پساتحریم، شرکت‌های پتروشیمی باید از مدل‌های فروش مقطعی و فرصت‌طلبانه فاصله بگیرند و به سمت قراردادهای بلندمدت، برندینگ صنعتی و مدیریت فعال سبد بازار حرکت کنند. این تغییر، مستلزم تقویت ساختارهای بازاریابی، تحلیل بازار و مدیریت ریسک تجاری است.
در صورت تحقق گشایش‌ها، چه تغییراتی در زنجیره ارزش و ساختار شرکت‌های پتروشیمی باید صورت گیرد؟
مهم‌ترین تغییر، ‌گذار از نگاه تولیدمحور به نگاه ارزش‌محور است. شرکت‌ها باید از ساختارهای جزیره‌ای عبور کرده و تصمیم‌گیری را بر اساس کل زنجیره ارزش از خوراک تا مشتری نهایی انجام دهند. این موضوع هم در طراحی پروژه‌ها و هم در ساختار سازمانی و نظام تصمیم‌سازی شرکت‌ها نمود پیدا می‌کند؛ بدون این تغییر نگاه، حتی در فضای گشایش نیز بخشی از فرصت‌ها از دست خواهد رفت.

آیا جذب سرمایه‌گذاری خارجی و فناوری‌های نوین باید یکی از اولویت‌ها در این فرصت باشد؟
این یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر است، ما در عصر چرخش فناوری هستیم. مثلاً هوش مصنوعی فناوری سرنوشت‌ساز زمانه ماست و سرمایه‌گذاری در آن به سرعت در حال افزایش است. استفاده از هوش مصنوعی در همه صنایع به سرعت در حال گسترش است. ما هم باید در همین راستا حرکت کنیم. عربستان و امارات در حال تبدیل شدن به هاب هوش مصنوعی در منطقه هستند. این برای ما هم فرصت است هم تهدید. فرصت است اگر ما هم به این قافله بپیوندیم و تهدید است اگر عقب بمانیم. اتفاقی تاریخی مثل صنعتی شدن اولیه در حال وقوع است. شیوه تولید در حال دگرگون شدن است و کشورهایی که نتوانند هوش مصنوعی را وارد صنعت کنند از این قافله عقب می‌مانند. تولید سه‌بعدی، فناوری‌های زیستی جدید و محاسبات کوانتومی در کنار هوش مصنوعی فناوری‌هایی‌ هستند که جهان و به تبع آن صنعت را تغییر می‌دهند. روند دیگری که باید بدان توجه کنیم صنعتی شدن مجدد و رشد حمایت‌گرایی در تجارت جهانی است که مانند جهانی شدن تجارت اثرات بلندمدت دارد و باید جایگاه صنعت پتروشیمی را در عصر جهانی‌زدایی از تجارت و رشد ملی‌گرایی اقتصادی بازتعریف کنیم. اعمال تعرفه‌ها بی‌تردید بر تجارت مواد پتروشیمی تأثیرگذار است.
نکته مهم این است که در جذب سرمایه‌گذاری و فناوری، سرمایه و فناوری باید در خدمت راهبرد شرکت باشد، نه جایگزین آن. جذب سرمایه‌گذاری خارجی زمانی ارزشمند است که انتقال دانش، ارتقای بهره‌وری و کاهش ریسک‌های راهبردی را به همراه داشته باشد. صرف جذب منابع مالی بدون هم‌راستایی با اهداف بلندمدت، می‌تواند حتی به تضعیف مزیت‌های داخلی منجر شود.

چه راهبردهایی برای کاهش اثر تحریم‌ها بر تولید و صادرات وجود دارد؟
در کنار یافتن راه‌های جدید برای دورزدن تحریم‌ها و افزایش تاب‌آوری این صنعت، باید گفت‌وگوی مستمری با تصمیم‌گیران درباره اهمیت کمک به این صنعت در حفظ تاب‌آوری داشت. صنعت پتروشیمی را نمی‌توان صرفاً قلک دانست. این صنعت نیازمند توجه، حمایت و رفع موانع تولید و صادرات است. در شرایطی که صنعت نفت تحت تحریم است، توجه بیشتر به صنعت پتروشیمی یک ضرورت است. گسترش تجارت با کشورهای همسایه و منطقه یک گزینه مهم است. خوشبختانه با چندین منطقه در همسایگی خود مواجهیم؛ از آسیای مرکزی و قفقاز گرفته تا خاورمیانه و شبه‌جزیره عربی و جنوب آسیا و همه آنها بازارهای خوب و روبه رشدی برای صنایع پتروشیمی‌اند.
مهم‌ترین راهبرد، تنوع‌بخشی هوشمندانه است؛ هم در بازارها، هم در مسیرهای فروش و هم در سبد محصولات. همچنین افزایش انعطاف‌پذیری عملیاتی، کنترل دقیق هزینه‌ها و استفاده حداکثری از ظرفیت‌های داخلی، نقش کلیدی در این زمینه دارد. در فضای تحریم، مزیت رقابتی بیش از آنکه به مقیاس وابسته باشد، به کیفیت تصمیم‌گیری و سرعت واکنش بستگی دارد.

نقش داخلی‌سازی فناوری و تولید «بار اول» در مقابله با تحریم‌ها چقدر اهمیت دارد؟
داخلی‌سازی فناوری در شرایط تحریم یک انتخاب نیست، بلکه یک ضرورت و راهبرد است. با این حال، این مسیر باید هدفمند و اقتصادی طی شود. تولید بار اول زمانی ارزشمند است که منجر به کاهش ریسک راهبردی و افزایش پایداری عملیات شود، نه صرفاً جایگزینی پرهزینه برای فناوری خارجی. تجربه نشان داده هرجا داخلی‌سازی با نگاه فنی- اقتصادی پیش رفته، نتایج قابل اتکاتری حاصل شده است. اما در امر داخلی‌سازی باید مراقب شرکت‌های فرصت‌طلبی که می‌خواهند با سوءاستفاده از راهبرد تولید داخل منافعی را کسب کنند باشیم چرا که این نوع شرکت‌های فرصت‌طلب هم به اعتبار شرکت‌های خوشنام و معتبر داخلی و هم به شرکت‌های پتروشیمی آسیب وارد می‌کنند.

آیا توسعه بازارهای جایگزین و همکاری با کشورهای همسایه می‌تواند بخشی از راهکار باشد؟
قطعاً بله. بازارهای منطقه‌ای و کشورهای همسایه به دلیل نزدیکی جغرافیایی و شناخت متقابل، ظرفیت مناسبی برای کاهش ریسک‌های تحریمی دارند. البته موفقیت در این بازارها نیازمند مدیریت سیاست خارجی و برقراری روابط سیاسی خوب و تنش‌زدایی و همچنین دیپلماسی تجاری فعال است.
اگر تحریم‌ها به شکل ناپایدار و بخشی برداشته شوند، برنامه شما برای مدیریت ریسک‌ها و فرصت‌ها چیست؟
این همان تجربه 10 سال گذشته است که اتفاق افتاد؛ تحریم‌ها کامل لغو نشد اما بخش مهمی از آنها لغو شد. بنابراین در این سناریو بازخوانی تجربه لغو بخشی از تحریم‌ها در برجام خیلی مهم است. باید بدانیم در کجا موفق بودیم و کجا نبودیم و چرا؟ شناخت این تجربه برای ما و برای ترسیم مسیر آینده بسیار مهم است. آیا می‌شد بهتر از این عمل کرد یا نه؟ به نظرم این محتمل‌ترین سناریو در صورت توافق احتمالی است. یعنی حتی در صورت توافق، انتظار نداریم شرایط در میان‌مدت کاملاً عادی شود.
این برای صنعت پتروشیمی خیلی مهم است که در طراحی راهبردی خود واقع‌بینانه بپذیرد که حتی در صورت توافق، در کوتاه مدت و میان‌مدت از تحریم‌ها و عواقب آن کاملاً خلاص نمی‌شویم. پس شناخت اثرات تحریم‌ها بر این صنعت یک کار ضروری و البته میان‌بخشی است. یعنی باید اثر تحریم‌های مالی و غیره را دقیق شناسایی کرد تا بتوان اثرات آنها را کاهش داد. در این وضعیت، مهم‌ترین اصل تحلیل دقیق شرایط صنعت، چابکی راهبردی و تصمیم‌گیری است.

چه تغییراتی در ساختار مدیریتی و راهبردی شرکت‌ها برای انعطاف در برابر سناریوهای مختلف نیاز است؟
نظام مدیریت باید متناسب با شرایط تحریم توانمندترین مدیران را به خدمت بگیرد و از انتصابات سیاسی و سفارشی دوری کند. افزون بر این، بنگاه‌های ما باید مکانیزم‌های تصمیم‌گیری و اجرایی خود را تقویت و چابک کند.

در بازه زمانی ۱۰ سال آینده، صنعت پتروشیمی ایران را تحت چه شرایطی موفق می‌دانید و چه شاخص‌هایی موفقیت را نشان می‌دهند؟
موفقیت صنعت پتروشیمی در گرو وجود یا عدم وجود تحریم‌ها، مدیران توانمند و راهبردهای توسعه است. ما نمی‌توانیم بدون اینکه مقدمات موفقیت را فراهم کنیم انتظار موفقیت داشته باشیم. اگر الزام‌های اولیه را فراهم کنیم، صنعت پتروشیمی ایران می‌تواند پایدار و رقابت‌پذیر و با وابستگی کمتر به شوک‌های بیرونی عمل کند و نهایتاً موفق باشد.

صنعت پتروشیمی در سناریوهای مختلف باید به کدام سمت توسعه یابد و کدام محصولات پتروشیمی می‌توانند بیشترین ارزش افزوده را ایجاد کنند؟
مسیر آینده، حرکت به سمت محصولاتی است که هم تقاضای پایدار دارند و هم امکان تمایز ایجاد می‌کنند؛ شیمیایی‌های تخصصی، پلیمرهای پیشرفته و محصولات دانش‌بنیان، بیشترین ظرفیت خلق ارزش افزوده را دارند.

نقش همکاری‌های بین‌المللی و شبکه‌های دانش جهانی در توسعه صنعت پتروشیمی ایران را چگونه می‌بینید؟
صنعت یک پدیده جهانی است. تقریباً هیچ کشوری بدون وصل شدن به شبکه دانش جهانی توسعه نیافته است. حتی چین هم بعد از وصل شدن به شبکه تجارت و دانش جهانی در دهه 90 تبدیل به چین امروزی شد. چرا امروز مسأله نیمه‌هادی‌ها و مواد خاکی کمیاب مهم شده؟ زیرا ربط مستقیم به دانش و فناوری روز دارد. چرا ژاپن به شرکت‌های تایوانی و کره‌ای یارانه می‌دهد که در خاک ژاپن کارخانه نیمه‌هادی تأسیس کنند؟ زیرا می‌داند که به دانش جهانی نیاز دارد. اندونزی، ویتنام، برزیل و مکزیک با ارتباطات بین‌المللی و وصل شدن به شبکه‌های مولد و توزیع‌کننده دانش روز توانستند توسعه یابند. این مسأله باید جزو اولویت‌های ما باشد. حتی در محدودترین سناریوها، ارتباط با شبکه‌های دانش جهانی اهمیت دارد. همکاری‌های علمی، فناورانه و حتی غیرسرمایه‌ای می‌تواند فاصله فناوری را کاهش دهد و صنعت را در مسیر رقابت‌پذیری نگه دارد.