نوای جنوب:نوای جنوب:عدالت از منظر شهید بهشتی

صادق بارانی

(قاضی دادگستری)

 عدالت از منظر شهید بهشتی دارای سه معنی می باشد. در معنای عرفی، عدالت یعنی جلوگیری از تضییع حقوق دیگران؛ از دیدگاه فلسفی عبارت است از معتدل بودن، به سمتی تجاوز نکردن و پاک بودن از انحراف. در نهایت از بعد اخلاقی که همان قانون زرین عدالت می باشد. اهمیت عدالت در این حد است که امام علی(ع) می فرماید:« عدالت، شالوده اى است كه جهان بر آن استوار است.» همچنین، مولای متقیان می فرماید:« ساعتى عدالت بهتر از هفتاد سال عبادت است که شب‏هایش به نماز و روزهایش به روزه بگذرد.» در دیدگاه شهید بهشتی « *عدالت* »،  هدف و معیار اصلی برای همه چیز در جوامع اسلامی است. ایشان بیان می دارند:« مسئولیت انسان‌ها این است که در پرتو قرآن و بیانات الهی، قسط را بر پا دارند. بنابراین، در جامعه اسلامی هیچ چیزی ضد عدل نباید وجود داشته باشد. عدل باید در روابط اجتماعی ما تجلی کند». با این وصف ، اجرای عدالت از سنگین ترین وظایف می باشد که دستگاه قضایی به عنوان متولی اجرای عدالت در جامعه می بایست کارکرد واقعی خود را نشان دهد. زیرا، عدالت قضایی «منشا اعتماد اجتماعی و تامین امنیت واقعی و عدالت اجتماعی» به شمار می‌رود و به تعبیر شهید بهشتی: «کار قضا و داوری، بی‌شک باید براساس حقیقت‌خواهی و عدالت‌خواهی و به دور از هرگونه شائبه و دخالت عوامل منحرف‌کننده صورت گیرد تا منشا اعتماد اجتماعی و تامین امنیت واقعی و عدالت گردد.»

 *قانون* ، اصلی ترین محوری است که می‌تواند عدالت واقعی را تضمین کند. البته، این قانون باید قابلیت و جامعیت لازم برای تامین عدالت را داشته باشد و به باور شهید بهشتی این قانون همان قوانین و مقررات قضایی اسلام است. شهید بهشتی صراحتاً بیان داشتند: «ما می‌گوئیم که نظام حقوق مدنی و جزایی و قضائی جمهوری اسلامی ما بر پایه تعالیم اسلام خواهد بود. البته ما به اجتهاد زنده و پویا در زمینه قوانین و مقررات سخت معتقدیم، اما اجتهاد زنده و پویایی که به وسیله مجتهدان در شناخت اسلام و فقه اسلامی انجام پذیرد، نه آنچه دیگران با معلومات سطحی از فقه اسلامی درباره جهان‌بینی اسلام و معارف اسلامی بسازند و بپردازند. امیدواریم مجموعه قوانینی که تهیه شده است و تکمیل می‌شود بتواند پاسخگوی نیاز جامعه و راه حل بسیاری از مشکلات حقوقی ما باشد».

یک ویژگی مهم که موجب عدالت گستری به صورت واقعی در سطح جامعه می شود و شهید بهشتی آن را از جمله مواردی می داند که موجب کارآمدی قوه قضاییه می باشد، استقلال قضایی است. *استقلال قضایی* در معنای آزادی قاضی از هر گونه مداخله و تأثیر پذیری از صاحبان قدرت و اصحاب دعوا است. این اصل در احکام اسلامی و اسناد بین المللی و نظام های مختلف حقوقی جهان پذیرفته شده است. استقلال قضایی با نقش پر اهمیتی که هنگام دادخواهی مردم در رسیدگی های منصفانه ایفا می کند، از اساسی ترین پایه هاي حق بر دادرسی منصفانه است. اولین شرط تحقق دادرسی منصفانه، وجود یک سیستم قضایی مستقل و کارآمد است تا امور قضایی نظم و نسق یابد و مردم انتظار شکل گیري همه جانبۀ دادرسی منصفانه در تمام شقوق آن را داشته باشند. اهمیت این موضوع به اندازه اي است که برخی تمام جوانب دسترسی به دادرسی منصفانه و عادنه را در برابر دادگاه مستقل و بی طرف معنا می کنند. به عبارتی دیگر، استقلال قضایی، جزء جدایی ناپذیر از مفهوم *حاکمیت قانون* است.

از دیدگاه شهید بهشتی جامعه اسلامی، باید جامعه قسط و عدل باشد و تامین عدالت اجتماعی و اقتصادی را از ویژگی‌های ماهوی و جدایی ناپذیر یک جامعه اسلامی معرفی می‌کندو بیان می دارد:« هرجا که می گویند دین اسلام هست اما عدالت اجتماعی نیست بدانید که آن دین و اسلام قلابی است». دکتر بهشتی عدالت خواهی را خصلت فطری انسان ها می داند و تنها راه پاسخ به این نیاز فطری بشر برای نیل به کمال و کرامت انسانی را ایجاد جامعه عادلانه اسلامی می داند.همچنین ایشان بیان می کند: «اگر در جامعه اسلامی کوششی برای اقامه عدل نباشد کسی به سراغ ما نمی آید و بلکه برعکس جوان ما هم به جایی می رود که برای اقامه عدل گام برداشته اند، چه خدا و اسلام باشد چه نباشد». ایشان در یک سخنرانی بیان کردند:« مردان و زنان و نوجوانان و جوانان انقلابی ما امروز با چشم خودشان می بینند که نزدیک 15 ماه از پیروزی انقلاب می گذرد ولی هنوز در جامعه ما سیرها و خیلی سیرها با گرسنه ها و خیلی گرسنه ها با هم در جامعه  دیده می شوند. تا وقتی چنین است جامعه، اسلامی نیست. قابل قبول نیست اداره جامعه در دست ما باشد و باز هم در این ممکلت کسی شب گرسنه بخوابد، کسی زیر طاقی بخوابد که نگران است بر سر او و عزیزانش خراب گردد، از آب آلوده برای شرب استفاده کنند، از بی درمانی جان خود و عزیزانش در معرض خطر باشد، این قابل قبول نیست. باید اقدامی سریع، قاطع و موثر آغاز کنند و آغاز کنیم.»

از موضوعات مهم پیرامون عدالت، عدالت توزیعی است. *عدالت توزيعى* در همه جوامع بشرى از جمله موارد پر اهميت است و برای تحقق واقعی این امر در طول تاريخ، مسائل و منازعات اجتماعى بسيارى به وقوع پيوسته است. اسلام که دین رحمت و هدایت خلق است. اهداف اصلی عدالت توزیعی را تامين نيازهاى اساسى و تقليل نابرابري ها برای همه می داند. زیرا، انسان‌ها ذاتاً برابرند، یعنی برخورد برابر و یکسان با تمام شهروندان، به‌نحوی‌که هرگونه تفاوت و رفتار نابرابر بین افراد خلاف عدالت به حساب می‌آید. شهید بهشتی در این خصوص می گوید:« عدالت توزیعی، در مرحله نخست، مساله عمومی ‌طراحی منصفانه نظامی ‌از نهاد‌های اساسی قانونی و هنجار‌های اجتماعی را طرح می‌کند که تولید، مبادله، توزیع و مصرف را بین شهروندان آزاد و برابر امکان‌پذیر کند.» بنابراین، در منظر شهید بهشتی، تا زمانی که عدالت به معنی واقعی محقق نشود؛ جامعه به ثبات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی نمی رسد و موجبات دگرگونی و نابه‌سامانی فراهم می‌شود. همچنین، ارزش های اخلاقی تنزل پیدا می کند و انسان از رسیدن به کمال باز می ماند. بنابراین، استقرار عدالت شرط لازم برای شکل‌گیری یک جامعة اسلامی ‌است.

دیدگاه آینده نگر در انتخاب اهداف عالی، بصیرت، ثبات قدم در مسیر رسیدن به هدف و پایبندی به اصول و آرمان‌ها، از ویژگی مشترک همه قهرمانانی است که در یاد و خاطر ما جای دارند. از این منظر شهید بهشتی قهرمان انقلاب اسلامی ایران است و مرور دوباره افکار و آثار او نیاز مبرم زمانه ماست. زیرا، این شهید ارجمند علاوه بر همه مسئولیت های خود، دغدغه عدالت، آزادی، کرامت انسانی، آرمان گرایی و تفکر و روحیه و کار انقلابی و جهادی  را نیز داشت. باشد که پیرو آن شهید والامقام باشیم.

منبع: 1.برگرفته از سخنرانی های شهید بهشتی و 2.برگفته از کتاب های بررسی ویژگی‌های حکومت اسلامی، اسلام و مقتضیات زمان از دیدگاه شهید بهشتی،اسطوره برجسته تاریخ،شهید بهشتی.