در ماه‌های اخیر اما طرح اهدای گل در برابر کاغذ در بوشهر، برای بخشی از شهروندان راه دیگری فراهم کرده‌است که براساس آن کاغذهای باطله خود را تحویل داده و در ازای آن گل دریافت می‌کنند.

اهمیت این تجربه تنها در مقدار کاغذ جمع‌آوری‌شده و بازیافت آن نیست، بلکه با گذشت چندماه از این طرح شاهد استقبال بالای عموم و گسترش و اشاعه تدریجی این فرهنگ توسط خود مردم هستیم، آنها از معرفی طرح به مدارس و ادارات، توجه فرزندان به مصرف کاغذ و تشویق دیگران به مشارکت سخن می‌گویند.

در این میان گل‌فروشان نیز به عنوان بخشی از پیکره جامعه با افزایش اعتبار خرید یا تخفیف در آن سهیم شده و درصد مشارکت مردمی را به شکل چشمگیری افزایش داده‌اند.

ادای دین به بوشهر با یک ابتکار محیط‌زیستی
میثم ضیغمی، پایه‌گذار این طرح در بوشهر، متولد ۱۳۶۹، دانش‌آموخته کارشناسی ارشد برق و کارمند نیروگاه است، او علاقه به گل و گیاه و طبیعت‌گردی را در کنار پیشینه خانوادگی، زمینه ورود خود به این فعالیت می‌داند.

وی به خبرنگار ایرنا گفت پدرش از کارکنان و مدیران محیط‌زیست خوزستان بوده و در دوران فعالیت خود در ایجاد دو منطقه حفاظت‌شده نقش داشته است؛ از همین رو، موضوع محیط‌زیست و بازیافت از کودکی برای خانواده آنان آشنا بوده‌است.

ضیغمی درباره انگیزه آغاز کار بیان کرد: وقتی به طبیعت می‌روم و از حضور در اینهمه زیبایی خدا لذت می‌برم این حس که از طبیعت دینی بر گردن من است بر وجودم مستولی می‌شود و مجموع این احساسات تکلیفی است که امروز برای اجرای آن دست به چنین اقدامی زدم.

وی که خوزستانی است، افزود: من بوشهری نیستم، اما سال‌ها زیستن در این شهر و در میان مردم آن بودن مرا به این شهر مدیون کرده‌است.

به گفته ضیغمی، مشاهده بی‌توجهی به جمع‌آوری کاغذهای باطله در دسترس مردم و علاقه شهروندان به نگهداری گیاه، جرقه اجرای طرح را زد و کار را به‌ شکل آزمایشی و با همکاری “گلخانه زمین سبز” آغاز کردم.

استقبال مردم، پشتوانه ادامه کار
ضیغمی گفت: در سه تا چهار روز نخست، بدون تبلیغات، آشنایان کاغذهای خود را تحویل می‌دادند، امری که با استقبال اولیه مطلوبی روبرو شد و مهر تائیدی بر ادامه مسیر و در میان گذاشتن موضوع با سایر گلخانه‌های شهر شد و به دنبال این موضوع ارائه تبلیغات در فضای مجازی آغاز شد.
به گفته او، در یک تا دو ماه اخیر، شهروندان به‌طور میانگین هفته‌ای حدود ۱۰۰ تا ۱۵۰ کیلوگرم کاغذ به این طرح تحویل دادند تا جایی که در یکماه قریب به ۱ تن کاغذ از این طریق جمع آوری شد.

وی ارزش خرید هر کیلوگرم کاغذ را ۲۵۰ هزار ریال اعلام کرد و توضیح داد قیمت خرید از مردم، به‌دلیل هزینه‌های تبلیغات و جابه‌جایی، کمتر از قیمت فروش کاغذ بازیافتی به مراکز مربوطه است و در این میان گاهی از جیب مایه می‌گذاریم.

ضیغمی مزیت دیگر طرح را پذیرش مقدارهای کم کاغذ دانست؛ زیرا به گفته او، خریداران عمده بطور معمول برای دریافت ۱۰ یا ۲۰ کیلوگرم کاغذ از خانواده‌ها به محل مراجعه نمی‌کنند، اما این طرح همچون قطره‌هایی است که به دریا بدل می‌شود.

از انباری خانه تا گفت‌وگوی خانوادگی
مردی که گونی کاغذ و کتابهایش را روی زمین می‌کشید و به گل فروشی وارد می‌شد گفت: مدت‌ها بود کتاب‌های قدیمی و غیرقابل‌استفاده فرزندان، دفترهای یادداشت و کاغذهای باطله را در انباری نگه داشته بودم تا از اجرای طرح در گلخانه‌های میدان امام علی(ع) و برخی نقاط دیگر بوشهر مطلع شدم.
او دریافت گل در برابر این کاغذها را جالب دانست و آن را ارزشی تازه برای دورریزهای انباشته‌شده در خانه عنوان کرد و افزود: بدون شک مشارکت مردم در این مسیر به عنوان محوری‌ترین نقش است و این امر به همین جا ختم نمی‌شود زیرا با ایجاد آگاهی و جلب توجه مردم به سمت و سوی اهمیت و جایگاه درختان این موضوع می‌تواند در کاهش استفاده از کاغذ نیز اثرگذار باشد.
زنی که همراه فرزند خردسالش آمده بود نیز در باره بازگویی از این طرح میان خانواده‌ها سخن گفت. به گفته او، یکی از زنان مشارکت‌کننده، مدرسه دخترش و محل کار خود و همسرش را هم به جمع‌آوری و تحویل کاغذهای باطله تشویق کرده بود.

کودک خردسال زن نیز با ذوق و شوق کودکانه درباره ارتباط تولید کاغذ با قطع درختان سخن گفت و ادامه داد: من برای کاهش مصرف کاغذ سعی می‌کنم تا جایی که می‌شود در استفاده از برگه‌های دفتر مشقم صرفه‌جویی می‌کنم، طوریکه پیش از این گاهی از یک روی کاغذ استفاده می‌کردم و یا چند خط را ننوشته به صفحه بعد می‌رفتم. علاوه بر این با جمع آوری کاغذهای بازیافتی اطرافم می‌دانم که با تحویل آنها علاوه بر اینکه گل دریافت می‌کنم کاغذها نیز به شکل مداد و دفتر با قیمت مناسب تبدیل می‌شوند و به لوازم التحریر فروشی‌ها بر می‌گردد و دوباره می‌توانم از آنها استفاده کنم.

برخی خانواده‌ها نیز می‌گویند: هنگام مشاهده اسراف کاغذ، طرح را به دیگران معرفی می‌کنند و آموزش مصرف مسئولانه را از سال‌های کودکی ضروری می‌دانند.

اگرچه اثبات تغییر پایدار رفتار شهروندان بر مبنای این اظهارات مکفی نیست، اما روزنه کوچک و امیدبخشی برای ورود موضوع بازیافت به گفت‌وگوهای خانواده است و آموزش بر مبنای مشاهدات کودکان از سنین پایین اثرگذارترین و اثیات شده ترین بخش این امر است.

گل‌فروشان و ظرفیت مشارکت محلی
یکی از گل‌فروشان همراه این طرح به خبرنگار ایرنا گفت: به خواست خود، حدود ۱۰ درصد به ارزش کاغذ تحویلی برای دریافت گل اضافه می‌کند تا مشتری گل بتواند تعداد بیشتری گل بگیرد و به نوعی تشویق شود.

گل‌فروش دیگری در جنوب شهر بوشهر نیز میزان مشارکت خود را تا ۲۰ درصد اعلام کرد و همراهی کسبه را در فرهنگ‌سازی مؤثر دانست.

حضور کسب‌وکارهای محلی، امکان پیوند دادن تفکیک پسماند با رفت‌وآمدهای روزمره مردم را فراهم می‌کند و گلخانه در این تجربه، علاوه بر محل خرید، نقطه آشنایی شهروندان با شیوه‌ای از مشارکت محیط‌زیستی شده‌است.

توسعه چنین الگویی در محله‌ها، البته به نقاط تحویل مشخص، اطلاع‌رسانی منظم و استمرار جمع‌آوری نیاز دارد؛ مشارکت زمانی ماندگار می‌شود که شهروند با روندی روشن و قابل‌اعتماد روبه‌رو باشد.

ضیغمی درباره منفعت شخصی فعالیت گفت: سود خاصی ندارد؛ سودش فقط ارضای درونی خودمان است.

او تماس‌ها و پیام‌های تشکر مردم را نیز از دلگرمی‌های ادامه کار دانست.

ادارات؛ ظرفیت بیشتر و مسئولیت حساس‌تر
مجریان برای گسترش فعالیت، سراغ مدارس، بانک‌ها و دستگاه‌های اداری نیز رفته‌اند.

ضیغمی گفت: مراجعه به مدارس موردنظر، به‌دلیل آنلاین شدن فعالیت‌ها و کاهش کاغذ مصرفی، نتیجه مورد انتظار را نداشته است.

به گفته وی، سازمان نظام مهندسی در ابتدا استقبال کرده، اما همکاری هنوز به مرحله اجرا نرسیده‌است.

او از تهیه پیشنهادی برای جمع‌آوری کاغذ دستگاه‌های اجرایی و پرداخت ارزش آن به خود مجموعه‌ها خبر داد و گفت: نحوه استفاده از این مبلغ، از پرداخت به کارکنان تا هزینه‌کرد برای فضای سبز، به تصمیم مدیران بستگی دارد.

ضیغمی گفت: برای مدارک محرمانه سازوکاری پیش‌بینی شده‌است، اما جزئیات آن در مصاحبه تشریح نشد و گسترش همکاری ادارات، بویژه درباره این اسناد، مستلزم روشن بودن شیوه حفاظت از اطلاعات و مسئولیت طرف‌هاست.

مطالبه همراهی، نه مانع‌تراشی
ضیغمی انتظار خود از مسئولان را چنین بیان کرد: انتظار خاصی ندارم؛ فقط مانع‌تراشی نکنند و با اشاره به نقش شهرداری در جمع‌آوری پسماند، از احتمال ایجاد محدودیت برای فعالیت‌های مستقل ابراز نگرانی کرد.

این نگرانی، ضرورت تعیین چارچوب همکاری میان ابتکارهای مردمی و مدیریت شهری را برجسته می‌کند زیرا برنامه‌های محلی نه جایگزین مسئولیت شهرداری، بلکه می‌توانند مکمل خدمات آن باشند؛ مشروط به اینکه مسیر فعالیت و وظایف طرف‌ها روشن باشد.

لزوم تقویت زیرساخت‌های تفکیک زباله
عزیزالله ندری، معاون دفتر امور شهری و شوراهای استانداری بوشهر در این باره به خبرنگار ایرنا گفت: بر اساس آخرین آمار بیش از ۶۰ درصد پسماند کاغذی استان بازیافت می‌شود، اما میزان تفکیک مجموع زباله‌ها بین ۱۰ تا ۱۵ درصد است.

این آمار با مشاهدات ضیغمی درباره کم‌توجهی به جمع‌آوری کاغذ خانوارها، دامنه یکسانی ندارد زیرا بازیافت کاغذ در استان بوشهر، به معنای دسترسی آسان همه خانواده‌ها به خدمات تحویل نیست؛ همچنان که تفکیک مجموع زباله‌ها، شاخصی متفاوت از بازیافت کاغذ است.

ندری، سرانه تولید زباله استان بوشهر را حدود ۷۰۰ گرم در روز به ازای هر نفر اعلام کرد و از فعالیت سامانه “بهروب” در بوشهر و بسترهای تحویل پسماند خشک در کنگان، جم و برازجان خبر داد.

وی تأکید کرد: چالش اصلی، تفکیک در مبدأ و جلوگیری از اختلاط دوباره پسماند در مراحل جمع‌آوری و حمل است.

این موضوع مستقیم با اعتماد شهروندان ارتباط دارد؛ تلاش آنها برای جداسازی زباله باید در ادامه مسیر حفظ شود تا انگیزه مشارکت آسیب نبیند.

ندری با اشاره به دفن ۷۰ تا ۸۰ درصد زباله‌های استان و کشور، از خرید دستگاه پردازش پسماند با ظرفیت ۲۵۰ تن توسط شهرداری بوشهر خبر داد.

به گفته وی، هدف کلان استان بوشهر، کاهش مراکز دفع به ۲ تا ۳ سایت استاندارد است.

در کنار زیرساخت‌های پردازش، برنامه‌های محله‌محور می‌توانند زمینه همراهی اجتماعی را تقویت کنند و خانواده‌ها با جداسازی، مدارس با آموزش، کسبه با تسهیل مشارکت و مسئولان با سامان‌دهی جمع‌آوری و بازیافت، حلقه‌های مکمل این مسیرند.

تجربه “گل در برابر کاغذ” نشان می‌دهد فرهنگ‌سازی، وقتی با امکان عمل همراه شود، از توصیه فراتر می‌رود، سنجش تداوم مشارکت، مقدار کاغذ تحویلی و سرنوشت آن در چرخه بازیافت نیز می‌تواند مبنایی برای توسعه مسئولانه طرح باشد؛ تا همراهی امروز مردم، به عادتی پایدار در محله‌های بوشهر تبدیل شود.